Temel Gelir Versus Kapitalizm (mi?) I / Yüksel Akkaya

 

Bir süredir “temel gelir”den söz edilmekte; temel gelirin son çeyrek yüzyılda yaşanan yoksulluğun önlenmesine, yoksullukla mücadeleye yönelik olduğu kadar kapitalist sistemi dönüştürmeye yönelik bir araç, bir “imkan” olarak da değerlendirilebileceği ileri sürülmektedir.Bir süredir “temel gelir”den söz edilmekte; temel gelirin son çeyrek yüzyılda yaşanan yoksulluğun önlenmesine, yoksullukla mücadeleye yönelik olduğu kadar kapitalist sistemi dönüştürmeye yönelik bir araç, bir “imkan” olarak da değerlendirilebileceği ileri sürülmektedir.

Sadece çalışanların değil, çalışmayanların da yararlanması gerektiği belirtilen bu temel gelir yaklaşımı en veciz şekilde şöyle anlamlandırılmaktadır: “ Temel gelir kavramı, bir toplumda yaşayan insanlara, çalışma hayatındaki bugünkü veya geçmişteki yerlerinden bağımsız olarak, sadece toplumun bir ferdi oldukları için, koşulsuz olarak sağlanan düzenli bir nakit geliri ifade eder. Bu kavramın yansıttığı yaklaşım, kapitalist değerler sistemini ciddi bir biçimde sorgulayan bir yaklaşımdır, çünkü emeğe verilen değerin yerine, insana ve insanın haklarına verilen değeri koyar. Sivil, siyasi ve sosyal hakların tamamını içeren bir vatandaşlık hakkı olarak tanımlar. Dolayısıyla ‘temel gelir’ kavramını, ‘vatandaşlık geliri’ şeklinde ifade temek mümkündür”.

“Temel gelir” bu yaklaşım ile sosyal güvenliğin daraltılmaya çalışıldığı bir dönemde adeta sosyal güvenliğin bir karşı atağı, bir üçüncü dalgası olarak karşımıza çıkmaktadır. 19. yüzyılın sonunda işçi sınıfının öz kurumları olan yardımlaşma sandıklarının sistemle bütünleştirilerek sigorta sistemi olarak Almanya’da ortaya çıkması sosyal güvenliğin ilk dalgası olarak kabul edilebilir. İkinci dalga ise sosyal güvenliğin genel vergilerden finanse edildiği II. Dünya Savaşı sonrası İngilteresindeki Beveridge modelidir.

Büyük ölçüde çalışanlar, çalışırken işsiz kalalar ile ailelerini kapsayan bu sosyal güvenlik modellerinin “aşındırılmaya” başlandığı bir zaman diliminde “temel gelir” yaklaşımı sosyal güvenlik ile ilişkilendirildiğinde önemli ve anlamlı bir üçüncü dalga olabilecektir.Ancak, genel yaklaşım, yukarıdaki alıntıda ortaya konduğu gibi, sosyal güvenlik yaklaşımının ötesinde olup, adeta kapitalist sistemin yasalarına, işleyiş mekanizmasına aykırı bir politika olarak şekillendirilmek istenmektedir. Bazı ampirik çalışmalar ile de uygulanabilirliği ortaya konulmaya çalışılan “temel gelir” uygulaması, bir sosyal politikanın, sosyal güvenlik politikasının ötesine, sınıf ilişkilerinde çözümleyici bir araç olarak da gösterilmeğe çalışıldığında Marksistler için de ortaya oldukça tartışmalı bir “sorun”, bir “olgu” çıkmaktadır. Zira, sınıf analizi üretim araçları, geçim olanakları ve artı değer çerçevesinde ele alınarak emek ile sermaye arasındaki uzlaşmazlık olarak sunulduğunda “temel gelir” yaklaşımı bunları yadsımaktan başka bir anlam taşımaz.

Fakat, “temel gelir” yaklaşımı kapitalizmin gereksindiği emek piyasalarına bir “başkaldırı” olarak, sistemi tehdit eden bir unsur olarak da algılanabilir. Çünkü, çalışan ve çalışmayan herkese sunulacak olan “temel gelir” kapitalizmin gereksindiği “yedek işgücünü” tehdit edecek, hatta önemli ölçüde ortadan kaldıracaktır. Kuşkusuz, bu durum ücretlerin artışını tetikleyecek, ardından da “temel gelirin” artışını! Bir yandan kar oranlarını düşüren, diğer yandan bütçe üzerinde önemli bir harcama kalemi oluşturan “temel gelir” kapitalist düzeni sarsan bir “dinamit”e dönüşecebilecektir! Bir anlamda, Marx’ın 150 yıl önce Grundrisse’de yazdıklarını hayata geçirmek anlamına da gelecek olan bu yaklaşım sosyalist topluma özgü olan ödeme araçlarının dağılımının, harcanan emeğin hacmine göre değil de toplumsal olarak üretilen zenginliğin hacmine tekabül etmesi isteğini çağrıştırmaktadır.

Peki, bu mümkün müdür? Daha sonraki yazılarda sorunu ayrıntılı olarak ele almak yararlı olacaktır. Bu yazının bir başlangıç ve “hoş bulduk” yazısı olarak kabul edilmesi dileği ile…

19 Aralık 2007
(www.mavidefter.org sitesinden alınmıştır...)

---